Op dinsdagmiddag 3 februari 2026 organiseert Neos Knokke-Heist een bijzondere lezing die de deelnemers meeneemt op een boeiende reis door de tijd. Centraal staat een thema dat op het eerste gezicht misschien abstract lijkt, maar dat in werkelijkheid diep geworteld is in het dagelijkse leven van iedereen die in de grensstreek woont of er regelmatig komt: de grens tussen België en Nederland. Deze scheidslijn, die we vandaag misschien als vanzelfsprekend beschouwen, heeft een rijke en complexe geschiedenis vol verrassende wendingen, politieke intriges en merkwaardige toevalligheden. Historicus en ervaren gids Wilfried Staelens zal in ’t Kursaaltje deze fascinerende verhalen tot leven brengen en uitleggen hoe deze grens ooit is ontstaan – en waarom ze vandaag de dag nog altijd voor onverwachte situaties en vragen zorgt.

Een gids met een schat aan kennis en ervaring

Wilfried Staelens is geen doorsnee spreker die enkel uit boeken citeert. Hij is iemand die de grensstreek tussen België en Nederland van binnenuit kent, met alle nuances en bijzonderheden die alleen ontstaan door jarenlange persoonlijke betrokkenheid bij een regio. Tijdens zijn professionele loopbaan stond hij aan het roer van een basisschool in het Nederlandse dorpje Eede, gelegen in Zeeuws-Vlaanderen. Deze positie gaf hem niet alleen inzicht in het Nederlandse onderwijssysteem, maar ook in de dagelijkse realiteit van het leven in een grensgebied, waar families, vriendschappen en gemeenschappen over nationale grenzen heen reiken.

Sinds zijn welverdiende pensioen heeft Staelens zijn passie voor geschiedenis en zijn liefde voor de streek omgezet in een nieuwe roeping: het begeleiden van bezoekers door de rijke historische en culturele landschappen van de regio. Hij gidst regelmatig groepen door Zeeuws-Vlaanderen, maar zijn expertise strekt zich ook uit tot andere pareltjes in de omgeving, zoals het schilderachtige Damme en het wereldberoemde Brugge. Voor Staelens zijn grenzen veel meer dan abstracte lijnen op een kaart of administratieve definities in wetboeken – het zijn levende verhalen die zijn ingeschreven in het landschap zelf, in de dorpjes, de wegen, de waterlopen en zelfs in de manier waarop mensen met elkaar omgaan.

Deze unieke combinatie van academische kennis, praktijkervaring en persoonlijke betrokkenheid maakt hem bij uitstek geschikt om dit complexe onderwerp op een toegankelijke en boeiende manier te presenteren.

De grens: veel meer dan een streep op de kaart

Tijdens zijn lezing zal Staelens uitgebreid stilstaan bij de manier waarop de Belgisch-Nederlandse grens historisch is ontstaan en geëvolueerd. In tegenstelling tot wat men zou kunnen denken, is deze grens niet het resultaat van één enkel, weloverwogen besluit of een logisch geografisch gegeven. Er was geen groot masterplan waarbij cartografen en staatshoofden rustig rond een tafel zaten om een rationele scheidslijn te tekenen.

Integendeel, de huidige grens is het resultaat van een complexe opeenstapeling van verdragen, oorlogen, diplomatieke onderhandelingen, politieke machtsverhoudingen en lokale belangen die zich over vele eeuwen hebben ontwikkeld. Elke bocht, elke afwijking, elke merkwaardige kronkel in de grenslijn vertelt een eigen verhaal van strategische overwegingen, religieuze spanningen, economische belangen of simpelweg historisch toeval.

Deze gelaagde geschiedenis verklaart waarom de grens op sommige plekken ogenschijnlijk vreemde en onlogische bochten maakt, waarom bepaalde dorpen precies hier liggen en niet een paar kilometer verder, en waarom sommige gemeenschappen zijn verdeeld terwijl andere intact bleven. Het is een verhaal dat laat zien hoe menselijke beslissingen uit het verleden doorwerken in de geografische en sociale werkelijkheid van vandaag.

Fascinerende grensgevallen die nog altijd intrigeren

Een van de krachten van Staelens’ presentatie is dat hij abstract historisch materiaal weet te verbinden met concrete, herkenbare plaatsen en situaties. Tijdens de lezing zal hij uitgebreid stilstaan bij een reeks opvallende “grensgevallen” – situaties die zelfs voor mensen die al hun hele leven in de regio wonen soms verwarrend of onbegrijpelijk kunnen zijn. Deze voorbeelden illustreren op een toegankelijke manier hoe ingewikkeld de grensgeschiedenis werkelijk is:

Sint Anna ter Muiden is zo’n intrigerend voorbeeld. Dit kleine plaatsje, dat geografisch gezien naadloos aansluit bij het Belgische grondgebied en zelfs het meest westelijke puntje van Nederland vormt, behoort desondanks tot Nederland en niet tot België. Waarom is dat zo? Welke historische gebeurtenissen of politieke afwegingen hebben ervoor gezorgd dat deze enclave Nederlands bleef terwijl alles eromheen Belgisch werd? Staelens zal deze vraag beantwoorden door terug te gaan naar de cruciale momenten in de geschiedenis waarin deze beslissing vorm kreeg.

Dan zijn er plaatsen zoals Koewacht en Clinge, waar de situatie nog complexer wordt. Deze dorpen hebben namelijk zowel een Belgisch als een Nederlands deel, wat betekent dat bewoners van hetzelfde dorp onder verschillende nationale overheden vallen, verschillende belastingsystemen kennen, naar verschillende scholen gaan en soms zelfs andere winkels bezoeken afhankelijk van aan welke kant van de grens ze wonen. Hoe is zo’n vreemde situatie ontstaan? Wat betekent het voor de dagelijkse leefbaarheid? En hoe gaan de bewoners zelf om met deze bijzondere realiteit?

Misschien wel het meest spectaculaire voorbeeld dat Staelens zal behandelen, zijn de enclaves van Baarle-Hertog en Baarle-Nassau. Deze twee nauw met elkaar verweven gemeenten vormen een uniek geografisch en administratief raadsel waarbij de grens niet alleen door straten loopt, maar letterlijk dwars door huizen, cafés en zelfs slaapkamers. Er zijn situaties waarbij de voordeur in Nederland staat terwijl de achterdeur uitkomt in België. Sommige huizen hebben meerdere adressen, in verschillende landen. Het is een labyrint van enclaves binnen enclaves dat zelfs op moderne kaarten lastig correct weer te geven is. Staelens zal uitleggen hoe deze bizarre situatie historisch is ontstaan en hoe inwoners van deze dorpen hun unieke positie hebben weten te benutten of juist last hebben gehad van administratieve complexiteit.

Tot slot zal ook de vraag aan bod komen waarom Zeeuws-Vlaanderen, dat geografisch gezien als een logisch verlengstuk van België lijkt en zelfs fysiek is gescheiden van de rest van Nederland door de Westerschelde, toch deel uitmaakt van Nederland in plaats van bij België te horen. Deze keuze, die voor sommigen misschien onlogisch lijkt, heeft alles te maken met strategische, politieke en historische overwegingen die teruggaan tot de Tachtigjarige Oorlog en de daaropvolgende vredesverdragen.

Al deze voorbeelden demonstreren op overtuigende wijze dat de geschiedenis van de grens geen abstracte materie is, maar doorwerkt in het concrete, dagelijkse leven van duizenden mensen. Voor bewoners van de grensstreek zijn deze kwesties geen academische curiosa, maar praktische realiteiten die invloed hebben op waar hun kinderen naar school gaan, in welke winkels ze boodschappen doen, naar welke kerk ze gaan, en zelfs op de vraag in welk land hun voordeur of tuinhek juridisch gezien staat.

Levendige verhalen in plaats van droge theorie

Volgens de organisatie van Neos Knokke-Heist hoeven geïnteresseerden niet te vrezen voor een saaie, academische geschiedenisles vol data en droge feiten. Wilfried Staelens staat bekend om zijn vermogen om complexe historische materie toegankelijk en boeiend te presenteren. Hij brengt zijn verhaal tot leven aan de hand van herkenbare plekken, concrete voorbeelden en persoonlijke anekdotes die het verleden verbinden met het heden.

Voor mensen die de grensstreek kennen – en dat zullen de meeste deelnemers ongetwijfeld doen – biedt deze lezing een unieke kans om met andere ogen te kijken naar vertrouwde dorpen, landschappen en wegen. Plaatsen die altijd als vanzelfsprekend werden gezien, krijgen plots een nieuwe laag van betekenis. Een simpel dorpje wordt een historisch slagveld van politieke onderhandelingen, een kronkelige weg blijkt de echo van een eeuwenoud verdrag, een merkwaardige gemeentegrens vertelt het verhaal van religieuze spanningen of economische belangen uit lang vervlogen tijden.

Deze nieuwe manier van kijken verrijkt niet alleen de kennis, maar ook de verbondenheid met de eigen leefomgeving. Het maakt duidelijk dat de wereld waarin we leven niet toevallig is, maar het resultaat van ontelbare menselijke beslissingen, conflicten en compromissen.

Relevant voor iedereen met interesse in de regio

De lezing richt zich nadrukkelijk niet alleen tot doorgewinterde geschiedenisliefhebbers of academici. Integendeel, iedereen die nieuwsgierig is naar de eigen regio en wil begrijpen hoe de huidige situatie is ontstaan, zal naar huis gaan met nieuwe inzichten en verhalen. De centrale vraag die Staelens beantwoordt – “Hoe is dit zo gegroeid?” – is universeel interessant en raakt aan fundamentele vragen over identiteit, gemeenschap en de manier waarop het verleden het heden vorm geeft.

Bovendien is het onderwerp ook maatschappelijk actueel. In een tijd waarin grenzen opnieuw onderwerp van verhit politiek en sociaal debat zijn – denk aan discussies over migratie, Europese integratie, regionale autonomie en nationale identiteit – biedt een historisch perspectief op hoe grenzen zijn ontstaan en geëvolueerd waardevolle context. Het laat zien dat grenzen nooit absoluut of onveranderlijk zijn geweest, maar altijd sociale constructies die het resultaat zijn van menselijke keuzes en omstandigheden.

Door deze historische lens kunnen deelnemers beter begrijpen wat grenzen eigenlijk betekenen, niet alleen als geografische of juridische concepten, maar als levende realiteiten die gemeenschappen kunnen scheiden maar ook verbinden, die obstakels kunnen vormen maar ook kansen creëren.

Praktische informatie voor geïnteresseerden

Voor wie geïnteresseerd is in deze bijzondere lezing, volgen hier alle praktische details:

Onderwerp van de lezing: Het ontstaan en de evolutie van de grens tussen België en Nederland
Spreker: Wilfried Staelens, historicus en ervaren gids
Datum: Dinsdag 3 februari 2026
Aanvangstijd: 14.30 uur
Locatie: ’t Kursaaltje, Kerkstraat 5, 8301 Knokke-Heist

Toegangsprijs:
De toegang bedraagt €10 voor leden van Neos Knokke-Heist en €20 voor niet-leden. In beide gevallen is de prijs inclusief een gezellige ontvangst met koffie of thee en een stuk taart, wat de middag een extra aangenaam karakter geeft en ruimte biedt voor informele gesprekken voor of na de lezing.

Inschrijving en betaling:
Geïnteresseerden kunnen zich het best vooraf aanmelden via de website van Neos Knokke-Heist. De uiterste inschrijvingsdatum is 31 januari 2026, zodat de organisatie een goed overzicht heeft van het aantal verwachte deelnemers en de nodige voorbereidingen kan treffen.

Betaling kan ook via bankoverschrijving op rekeningnummer BE57 0012 3943 0735 op naam van Neos Knokke-Heist. Bij overschrijving is het belangrijk om duidelijk de naam van alle deelnemers en de datum van de voordracht te vermelden, zodat de betaling correct kan worden gekoppeld aan de inschrijving. Voor wie via overschrijving wenst te betalen, geldt 29 januari 2026 als uiterste datum.

Deze heldere praktische afspraken maken het voor iedereen eenvoudig om deel te nemen aan wat belooft een informatieve, verrijkende en gezellige middag te worden – een middag waarop de geschiedenis van de grens niet alleen wordt verteld, maar werkelijk tot leven komt.